لە بابەتەكانی پێشوودا باسی جۆرەكانی تەفسیر و جۆرەكانی كتێبی تەفسیرمان كرد و لێرەدا تەنیا گرنگترینیان باس ئەكەین بۆ خوێنەرانی كورد بە گشتی و توێژی لاوان بە تایبەتی.

تەفسیرە عەرەبیەكان:

1ـ تەفسیری (مختصر تفسیر ابن كثیر) هی: ئیبن كثیر: كە زانایان بە كورتەیەكی تەفسیری ئیمامی "طبری" ئەزانن.

2ـ تەفسیری (فتح القدیر) هی ئیمامی شەوكانیە، كە تەفسیرێكی نایاب و پڕ سوودە و لاوی موسڵمان بێ منەت نابێت لێی.

3ـ تەفسیری (فی ظلال القران) كە هی (سید قطب)ە و تەفسیرێكی پڕچێژە و نووسەر بە خوێنەكەی خۆی گیانی بە بەریدا كردووە.

4ـ تەفسیری (الجامع لاحكام القران) كە هی "ئیمامی قرطبی"یە, ئەم تەفسیرە جۆرێكە لە "موسوعات" و لایەنە جیا جیاكانی (بەلاغە) و (منطق) و (ئەحكام) و تەفسیری (غریب) و (أسباب نزول) و (قرا‌وات) هەموو باس ئەكات و خوێنەر فێری (ترجیحات) ئەكات و زانیارییەكی زۆری دەربارەی قورئان و زانستەكان قورئان ئەداتێ.

تەفسیرە كوردییەكان:

تەفسیری كوردی مێژووی دوور نییە و لەم كۆتایانەدا دەستی پێكردووە و مێژووەكەی لە سەد ساڵ كەمترە، هۆكەشی ئەوەبووە كە زۆر لە زانایان براوایان وابووە كە قورئان مومكین نییە بكرێتە كوردی‌و هەركەس بیكاتە كوردی گوناهی ئەگات، تەنانەت وتاری هەینی كە دروشمێكی گەورەی ئیسلامە لەناو كورددا هەر پەنجا ساڵێك ئەبێت بە كوردی وتار ئەدرێت ‌و ئەویش هەر بە عەرەبی ئەدرا.

مامۆستا شیخ موحەممەدی خاڵ كە تەفسیری (خاڵ)ی دانا هەندێك كەوتنە دژایەتی كردنی، مامۆستا مەلا عوسمانیش كە شێوازی تەفسیری گۆڕی لە شێوازێكی تەقلیدییەوە بۆ شێوازێكی هاوچەرخ، هەندێك لێی كەوتنە تەقە، بە هەرحاڵ ئەوەی كە لێرەدا پێویستە بوترێت ئەوەیە كە تەفسیری كوردی چەند جۆرێكە لەناو كورددا:

جۆری یەكەم: چەند سورەتێكی تایبەتی تەفسیر كردووە.

جۆری دووەم: مانای كورتی بۆ ئایەتەكان كردووە وەك (وەرگێڕانێك).

جۆری سێیەم: هەموو قورئانی تەفسیر كردووە.

ئەوانەی چەند سورەتێكیان تەفسیر كردووە وەك مامۆستا (شێخ موحەممەدی خاڵ)، (ئامینە صدیق عەبدولعەزیز)، (ژیان عەبدولحەمید) و (مەلا موستەفای گوڵپی)‌و هەروەها ئەوەی وەك وەرگێڕان تەفسیری ئایەتەكانی قورئانیان كردووە وەك: "بورهانی ئەمینی: تەفسیری ئاسان"، مەلا موحەممەد مەلا صاڵحی بامۆكی "موفرەداتی قورئان"، مامۆستا هەژار موكریان "تەفسیری قورئان"، تەفسیری قورئانی "ئیبراهیمی"، هەروەها مامۆستا نظام الدین عبدالحمید (تەفسیری گوڵشەن)..

ئەوانەش كە تەفسیری هەموو قورئانیان كردووە (مامۆستا مەلا عەبدولكەریمی مودەڕیس، مامۆستا مەلا عوسمان عەبدولعەزیز، مامۆستا سعیدی زمناكۆیی، مامۆستا مەلا ئەحمەد كاكە مەحمود..

باشترین تەفسیری قورئان وەك "موفرەدات"، تەفسیرەكەی مامۆستا مەلا موحەممەد مەلا صاڵح بامۆكییە، چونكە سەرەتا ئەو پرۆژەیە پرۆرژەیەكی "جەماعی" بوو، چەند كەسی باش ‌و موسڵمان ‌و بوێر دەستیان پێ كرد، بەڵام لە پاشاندا بەرێز مامۆستا مەلا موحەممەد مەلا صاڵح تاجی خستە سەر پرۆژەكەو لەلایەك تەواوی كردو لە لایەكیش پێداچوونەوەی باشی بۆ كردو خۆشی‌و بەشداربووانیشی تووشی ئەو خێرە گەورەیە كرد.

ئەم تەفسیرە جگە لە مانای وشەیی گشت ئایەتەكان، هەموو ئەو فەرموودانەشی هێناوە كە لە رێگەیەكەوە یان زیاتر یارمەتی كەسی موفەسیر ئەدات بۆ تەفسیركردنی ئایەتەكان‌و زیاتر حاڵی بوون لە ماناو مەبەستەكانی، زیاد لەمەش "هۆی دابەزینی ئایەتەكان"ی باس كردوەو ماناو مەبەستەكانیشی دەربڕیوە.

ـ باشترین تەفسیریش كە بە درێژی تەفسیری قورئانی كردبێت، بریتیە لە تەفسیرەكەی مامۆستا مەلا عوسمان عەبدولعەزیز، كە ئەكرێ‌ بوترێت: تەفسیرەكەی مامۆستا مەلا عوسمان كورتەو پوختەی تەفسیری (فی ظلال القرآ‌ن) ی "سیدقطب"ە (بە رەحمەت بن).

ـ بەڵام ئەوەی كە شێوازێكی تری گرتوەتە بەر نە "مفردات"ەو نە "تەفسیری تەواویشە" بریتییە لە تەفسیرەكەی مامۆستا ئەحمەد كاكە مەحمود، كە شێوازێكە لە نێوان ئەو دوو شێوازەداو بە یەكێك لە تەفسیرە گرنگەكانی ناو كتێبخانەی كوردی دائەنرێت.

تەفسیرەكەی مامۆستا مەلا كەریمی (مدرس)یش كە بە ناوی "تەفسیری نامی" نووسیوویە، گرنگی تایبەتی خۆی هەیەو زیاتی گرنگی بە بواری "فقهو شەرع" داوەوە هەر چەندە زمانەكەی زمانێكی تێكەڵە لە وشەی كوردی‌و عەرەبی‌و زیاتر ئەوانە سودی لێ ئەبینن كە پاشخانی زانستی یان هەیە.